مشق خبر – مقاله : تهیه و تنظیم “سیدنورالدین نورحسینی “انتشار یافته به تاریخ ۴ مرداد ۱۴۰۱
مقدمه : نقش و جایگاه احزاب و گروههای سیاسی در شکل گیری نظام دمکراسی و مردم سالاری غیر قابل انکار است . احزاب سیاسی از جمله شاخصه های توسعه سیاسی مبتنی بر مشارکت عمومی جامعه در تعیین سرنوشت خود می باشد . فقدان تشکل های سیاسی و صنفی منجر به ظهور ” پوپولیسم ” و عوامفریبی در سلسله مراتب قدرت و حاکمیت یک نظام خواهد شد . بر این اساس در نظامهای توسعه یافته تلاش می شود تا هر آنچه را که به سوی عوام فریبی و پوپولیسم گرایش دارد را از بین برده و حاکمیت قانون را زنده نگه دارند . حزب یا تشکل سیاسی به انگلیسی:): Political party) سازمانی سیاسی است که به دنبال تأثیرگذاری در حکومت است، این تأثیرگذاری معمولاً از طریق نامزد کردن کسانی با دیدگاههایی همسو با حزب برای کسب مسئولیتها و مناصب و قدرت سیاسی صورت میپذیرد. احزاب در فعالیتهایی نظیر کارزارهای انتخاباتی، پژوهشهای آموزشی یا اعتراضهای سیاسی مشارکت میجویند. احزاب معمولاً به دنبال به کار بستن ایدئولوژی خاص یا دیدگاهی مشخص هستند که با اهدافی معین در ساختار و برنامههایشان ذکر شدهاست و باعث پدیداری افرادی با اهداف یکسان حول محور حزب میشود.
افرادی که به صورت داوطلبانه یا به صورت استخدامی برای تأسیس و کمک در انجام کارهای حزب گرد هم میآیند به عنوان سازمان دهندگان حزب شناخته میشوند، همچنین ممکن است بنا به کارهایی که در حزب انجام میدهند به عنوان فعال حزب یا کارمند حزب نیز در نظر گرفته شوند.
یک حزب سیاسی نوعاً توسط رهبر حزب (قدرتمندترین فرد حزب که با هدایت و فرمان اعضای حزب و برای حزب از آن نمایندگی میکند)، دبیر حزب (کسی که کارهای روزانه را تنظیم و اسناد ملاقاتهای حزب را ثبت میکند)، دبیر مالی حزب (کسی که مسئول امور مالی و جمعآوری حق عضویت اعضای حزب است) و رئیس حزب (کسی که راهبردهای حزب را برای استخدام و آموزش اعضاء تنظیم میکند و ملاقاتهای حزب را برنامهریزی مینماید) و سخنگو (کسی که در جاهای دیگر به جای اعضای حزب سخنرانی میکند) اداره میشود. بیشتر مناصبی که در بالا ذکر شدند، عضو هیئت اجرایی حزب نیز محسوب میشوند، هیئتی که وظیفه اداره سازمان را بر عهده دارد و سیاستهای کل حزب را در سطح ملی تنظیم و تدوین میکند.
عموماً، در بازههای زمانی مشخص، گردهماییهای حزب برگزار میشوند تا دبیران حزب در آنها انتخاب شوند. هم چنین اگر تعداد کافی از اعضا چنین درخواستی داشته باشند میتوان انتخاباتی برای تعیین یا تغییر رهبر حزب برگزار کرد. یکی دیگر از اهداف برگزاری همایشهای حزب این است که ارزشها و برنامههای حزب در سال آینده برای اعضا بیان و مشخص شوند. بسته به پخش و وجود اعضای حزب در کشور، اعضای حزب کمیتههای محلی یا منطقهای را تشکیل میدهند تا بتوانند به نامزدها برای شرکت در انتخابات محلی و منطقهای برای گرفتن مناصب مختلف حکومتی کمک کنند. این شعبههای منطقهای حزب بازتاب دهنده موقعیتهای دبیران در سطح ملی میباشند.
ساختار حزب در نظام پارلمانی
وقتی حزب به وسیله اعضایش در مجلس نمایندگان، نمایندگی میشود، رهبر حزب همزمان به عنوان رهبر اعضای گروه در مجلس نیز به انجام وظایفش مبادرت میورزد؛ بسته به حداقل کرسیهای گرفته شده، احزاب عموماً به رهبر خود اجازه میدهند تا اگر اکثریت مجلس را در دست داشته باشند، ریاست مجلس نمایندگان را بر عهده بگیرد. در نظامهای پارلمانی وقتی که حزب تبدیل به بزرگترین مخالف رسمی حکومت شود، معمولاً اعضای حزب به گونهای رسمی دولت در سایه را تشکیل میدهند؛ و وقتی که حزب بتواند اکثریت کرسیها در مجلس را در دست بگیرد، آن وقت همان تیمی که دولت در سایه را تشکیل داده بودند تبدیل به اعضای کابینه وزیران خواهند شد.
اعضای حزب و رهبران آن در مجلس نمایندگان که نه جزئی از دولت و نه جزئی از مخالفین رسمی یا همان دولت در سایه هستند با نام صندلیهای عقب شناخته میشوند و همیشه به دنبال کسب موقعیت و فرصتِ قرار گرفتن در کرسیهای اصلی و تأثیرگذار میباشند تا بتوانند در دولت آینده سهم قابل توجهی ایفا کنند.
با این مقدمه ، در ادامه بطور خلاصه و آماری به دسته بندیها و طیف های سیاسی موافق و مخالف داخل و خارج جمهوری اسلامی مروری می نماییم و به معرفی این گروهها با تقسیم بندی طیف های سیاسی ، رهبران آنان ، موضع گیریها ، و مقر فعالیت آنان می پردازیم :
* مجموعه کلی از طیف ها و گرایشات سیاسی احزاب فعال در ایران و خارج از کشور:
۱.۱اصولگرایان ۱.۲اصلاحطلبان ۱.۳اعتدالگرایان ۱.۴اقلیتگرایان ۲.حزبهای غیررسمی داخل ایران . ۳حزبهای مخالف جمهوری اسلامی در خارج از کشور ۳.۱جمهوریخواهان ۳.۲پادشاهی خواهان ۳.۳فدرالیست ها و تجزیه طلبان (احزاب مسلح و غیر مسلح) ۳.۴گروههای سوسیالیست و کمونیست .۳.۵ گروههای ضد انقلاب اسلامی و تروریست خارج از کشور.
* احزاب و گروههای سیاسی وابسته به طیف اصولگرایان جمهوری اسلامی ایران :
۱- جامعه روحانیت مبارز – مصطفی پورمحمدی ۲- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم – سید هاشم حسینی بوشهری ۳- حزب مؤتلفه اسلامی – اسدالله بادامچیان ۴- جمعیت ایثارگران انقلاب اسلامی – محمد جواد عامری شهرابی ۵- جمعیت رهپویان انقلاب اسلامی – مالک شریعتی ۶-جبهه پایداری انقلاب اسلامی- صادق محصولی ۷-جامعه اسلامی مهندسین – محمدرضا باهنر ۸-انجمن اسلامی پزشکان ایران – حسینعلی شهریاری ۹-جامعه زینب -اعظم حاجیعباسی ۱۰-فدائیان اسلام – محمدمهدی عبدخدایی ۱۱-حزب تمدن اسلامی – محمد مهدوی ۱۲-جمعیت وفاداران انقلاب اسلامی – حبیبالله بوربور ۱۳- حزب نواندیشان ایران اسلامی – امیر محبیان ۱۴- کانون دانشگاهیان ایران اسلامی – سید محمد حسینی ۱۵- حزب توسعه وعدالت ایران اسلامی – مهدی وکیلپور ۱۶- حزب سبز ایران – حسین کنعانیمقدم ۱۷- جمعیت پیشرفت و عدالت ایران اسلامی – محمدسعید احدیان .
*احزاب و گروههای سیاسی وابسته به طیف اصلاحطلبان جمهوری اسلامی ایران :
۱- مجمع روحانیون مبارز- سید محمد موسوی خوئینیها ۲- حزب اعتماد ملی – الیاس حضرتی ۳-حزب جمهوریت ایران اسلامی – رسول منتجبنیا ۴-حزب اسلامی کار- حسین کمالی ۵-سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی – امیر طاهری ۶- حزب ندای ایرانیان – صادق خرازی ۷- حزب اتحاد ملت ایران اسلامی – علی شکوریراد ۸- مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم – سید حسین موسوی تبریزی ۹- انجمن اسلامی جامعه پزشکی ایران- محمدرضا ظفرقندی ۱۰- مجمع نیروهای خط امام – سید هادی خامنهای ۱۱- حزب همبستگی ایران اسلامی -علیاصغر احمدی ۱۲- حزب مردمسالاری – مصطفی کواکبیان ۱۳- حزب اراده ملت ایران -احمد حکیمیپور ۱۴-جمعیت زنان جمهوری اسلامی – زهرا مصطفوی ۱۵- مجمع اسلامی بانوان – فاطمه کروبی ۱۶- خانه کارگر- علیرضا محجوب ۱۷- انجمن اسلامی معلمان – مرحوم دوزدوزانی ۱۸- انجمن اسلامی مهندسان – علیمحمدغریبانی ۱۹-حزب توسعه ملی ایران اسلامی – علی باقری .
*احزاب و گروههای سیاسی وابسته به طیف اعتدالگرایان جمهوری اسلامی ایران :
۱- حزب کارگزاران سازندگی-غلامحسین کرباسچی ۲- حزب اعتدال و توسعه -محمدباقر نوبخت ۳- حزب مستقل و اعتدال ایران – قدرتعلی حشمتیان ۴- حزب اسلامی رفاه کارگران – حسن فرجی .
*احزاب و گروههای سیاسی وابسته به طیف اقلیتگرایان :
۱- جماعت دعوت و اصلاح – اخوانالمسلمین – عبدالرحمان پیرانی ۲- جبهه متحد کرد – ملیگرایی –کردی – رحیم فرهمند .
*احزاب و گروههای سیاسی طیف های غیررسمی داخل جمهوری اسلامی ایران :
۱- جبهه ملی ایران – ملیگرایی -سکولار- سید حسین موسویان ۲- حزب مردم ایران – ملیگرایی -سکولار – محمدصادق مسرت ۳- حزب ایران – ملیگرایی –سکولار- باقر قدیریاصل ۴- حزب پان ایرانیست – سکولار- زهرا صفارپور ۵- حزب ملت ایران – پانایرانیسم- سکولار ۶- نهضت آزادی ایران – لیبرال اسلامی – اسلامگرا – محمد توسلی ۷- جنبش مسلمانان مبارز- سوسیال ، دموکرات – اسلامگرا – حبیبالله پیمان ۸- شورای فعالان ملی-مذهبی ایران – سوسیال دموکرات – اسلامگرا .
*احزاب و گروههای سیاسی وابسته به طیف مخالفان جمهوری اسلامی ایران :
۱- حزب مرز پرگهر- ملیگرایی – روزبه فراهانیپور- ایالات متحده آمریکا ۲- اتحاد جمهوریخواهان ایران – سکولار دموکرات – اتحادیه اروپا -ایالات متحده آمریکا ۳- همبستگی جمهوریخواهان ایران سکولار – دموکرات – علی افشاری – اتحادیه اروپا ۴- سازمانهای جبهه ملی ایران در خارج از کشور ملیگرایی – کامبیز قائم مقام، بهمن مبشری ،همایون مهمنش – اتحادیه اروپا – ایالات متحده آمریکا ۵- سوسیال دموکرات ولائیک ایران- سوسیال – دموکرات -فرهنگ قاسمی ، منوچهر تقوی ،بیات -اتحادیه اروپا .
*سازمانهای سیاسی سلطنتطلب، (سکولار بوده و خواهان بازگرداندن دودمان پهلوی به سلطنت هستند):
۱-انجمن پادشاهی ایران – ایالات متحده آمریکا ۲- حزب مشروطه ایران– لیبرال دموکرات -لیبرالیسم هایده توکلی – ایالات متحده آمریکا ۳- شورای ملی ایران – رضا پیرزاده ، نازیلا گلستان – فرانسه ۴-فرشگرد (سازمان سیاسی) – لیبرالیسم – کاپیتالیسم – ایالات متحده آمریکا .
*فدرالیست ها و تجزیه طلبان (احزاب مسلح و غیر مسلح) :
۱- حزب دموکرات کردستان ایران – کردی – مصطفی هجری – کردستان ۲- حزب دموکرات کردستان –کردی – خالد عزیزی – کردستان ۳-سازمان انقلابی زحمتکشان کردستان ایران – کردی -عبدالله مهتدی-کردستان ۴- کومله سازمان کردستان حزب کمونیست ایران –کردی -ابراهیم علیزاده -کردستان
۵- حزب آزادی کردستان – کردی – حسین یزدانپناه – کردستان ۶- سازمان خبات انقلابی کردستان ایران -کردی -شیخ جلال حسینی – کردستان ۷- حزب حیات آزاد کردستان –کردی – سیامند معینی و زیلان وژین – ترکیه ۸- جنبش آزادیبخش ملی آذربایجان جنوبی –آذری – پیروز دیلنچی – جمهوری آذربایجان – ترکیه – ایالات متحده آمریکا ۹- جنبش بیداری ملی آذربایجان جنوبی –آذری – محمودعلی چهرگانی – جمهوری آذربایجان- ترکیه- ایالات متحده آمریکا .
*گروههای سوسیالیست و کمونیست :
۱- حزب سبزهای ایران – کاظم موسوی – آلمان ۲- حزب توده ایران-محمد امیدوار- آلمان- بریتانیا ۳- حزب کمونیست ایران – (مارکسیست-لنینیست-مائوئیست) ۴-حزب رنجبران ایران – سوئد ۵- حزب کار ایران- ناشناخته- آلمان ۶- حزب کمونیست کارگری ایران – حمید تقوایی – آلمان ۷- چریکهای فدایی خلق ایران – اشرف دهقانی – بریتانیا ۸- سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)-بهروز خلیق –آلمان ۹- سازمان چریکهای فدایی خلق ایران – مهدی سامع – فرانسه ۱۰-سازمان چریکهای فدایی خلق ایران – حسین زهری- آلمان ۱۱- سازمان کارگران انقلابی ایران – راه کارگر آلمان .
*گروههای ضد انقلاب و تروریست مخالف جمهوری اسلامی ایران :
۱- شورای ملی مقاومت ایران – مریم رجوی – فرانسه – آلبانی ۲- سازمان مجاهدین خلق ایران زهرا مریخی – فرانسه – آلبانی .
*احزاب و گروههای منحلشده در قبل از انقلاب اسلامی ایران :
۱- اتحادیه جوانان کمونیست ایران ۲- اجتماعیون عامیون ۳- جمعیت اجتماعیون اتحادیون ایران ۴-جمعیت ترقیخواهان ایران ۵- حزب اتفاق و ترقی ۶- حزب اجتماعیون اعتدالیون ۷- حزب اجتماعیون انقلابیون ۸- حزب اصلاحطلبان ۹- حزب تجدد ۱۰- حزب سوسیال دموکرات هنچاکیان ۱۱-حزب سوسیالیست ایران ۱۲- حزب کمونیست ایران ۱۳- فدراسیون انقلابی ارمنی در ایران ۱۴- فرقه اصلاحیون عامیون ۱۵- فرقه جمهوری انقلابی ایران ۱۶- فرقه دموکرات ۱۷- هیئت علمیه ۱۸-پهلوی
اتحاد مبارزان کمونیست ۱۹- اتحادیه کمونیستهای ایران ۲۰- جاما ۲۱- جامعه سوسیالیستهای نهضت ملی ایران ۲۲- جبهه دموکراتیک خلق ۲۳- جبهه مؤتلف احزاب آزادیخواه ۲۴- حزب اتحاد ملی ۲۵- حزب اراده ملی ۲۶- حزب ایران نو۲۷- حزب ایران نوین ۲۸- حزب ایرانیان ۲۹- حزب آریا ۳۰- حزب پیکار۳۱- حزب ترقی ۳۲- حزب جنگل ۳۳- حزب دموکرات ایران ۳۴- حزب رستاخیز۳۵-حزب زحمتکشان ملت ایران ۳۶- حزب سومکا ۳۷- حزب عدالت ۳۸- حزب کبود ۳۹- حزب مردم ۴۰-حزب ملل اسلامی ۴۱- حزب ملیون ۴۲- حزب میهن ۴۳- حزب نیروی سوم ۴۴- حزب وحدت ایران ۴۵-حزب همرهان ۴۶- سازمان انقلابیون کمونیست ۴۷- سازمان آزادیبخش خلقهای ایران ۴۸-سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر ۴۹- سازمان چریکهای فدایی خلق ایران ۵۰-سازمان رزمندگان آزادی طبقه کارگر۵۱- فرقه دموکرات آذربایجان ۵۲- مجمع مسلمانان مجاهد ۵۳-نهضت خداپرستان سوسیالیست .
*احزاب و گروههای منحل شده در جمهوری اسلامی ایران :
۱- ائتلاف احزاب اسلامی ۲- ائتلاف بزرگ ۳- ائتلاف گروههای پنجگانه ۴- ائتلاف گروههای خط امام ۵-ائتلاف مستضعفین و محرومین ۶- جبهه دموکراتیک ملی ایران ۷- جبهه مشارکت ایران اسلامی ۸-جبهه نجات ایران ۹- جمعیت دفاع از ارزشهای انقلاب اسلامی ۱۰- حزب الوفاق الاسلامی ۱۱-حزب جمهوری اسلامی ۱۲- حزب جمهوری خلق مسلمان ایران ۱۳- حزب مارکسیست-لنینیست شفق سرخ ۱۴- دفتر هماهنگی همکاریهای مردم با رئیسجمهور۱۵- سازمان انقلابی تودههای جمهوری اسلامی ۱۶- سازمان آزادگان ۱۷- سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران ۱۸- سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ۱۹- گروه موحدین انقلابی ۲۰- گروه همنام ۲۱- نهضت رادیکال ایران .
